Nieuws

Voor het onderzoeksproject Redcapos – (Belgian 'Red kapos': A Political History of 'Antifascism') wordt gezocht naar een projectmedewerker. Het project onderzoekt de impact van politieke dynamieken in Duitse concentratiekampen en hun naoorlogse doorwerking in de context van de Koude Oorlog in België. Het sluit aan bij de hernieuwde belangstelling voor het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog in België.

Het project behandelt de problematiek omtrent de zogenaamde “rode kapo’s”, een term die in de internationale historiografie wordt gebruikt voor politieke gevangenen die als gevangenenfunctionarissen sleutelposities innamen binnen het kampensysteem. Deze functies plaatsten hen naar verluidt in een “grijze zone” tussen slachtoffer en dader. Binnen de kamphiërarchie kwamen dergelijke posities geleidelijk in handen van politieke gevangenen, die ze konden aanwenden om informele vormen van wederzijdse solidariteit en sabotage een meer structureel karakter te geven.

In de context van de Koude Oorlog werden communistische ‘kapo’s’ er echter van beschuldigd om partijpolitieke overwegingen te laten doorwegen in hun handelen. Tegelijkertijd heeft Frans en Duits historisch onderzoek aangetoond dat communistische gevangenen tijdens hun gevangenschap contacten onderhielden met hun respectievelijke clandestiene partijstructuren. Dit roept een reeks vragen op over de mate waarin binnen de kampen reeds politieke, organisatorische of ideologische voorbereidingen werden getroffen met het oog op de naoorlogse periode.

Download de volledige vacature hier. 

Voor meer informatie contacteer:  Widukind Deridder (CEGESOMA) 

E: widukind.deridder@arch.be

Uitgeverij Ertsberg en auteurs Vincent Scheltiens Ortigosa en Sven Tuytens nodigen u van harte uit op de boekvoorstelling van In Spaanse loopgraven. België en de Spaanse burgeroorlog (1936-1939).

Op woensdag 3 juni in het Vlaams Fruit, Parochiaanstraat 4 te Antwerpen

Reserveer uw plaats hier

Programma

19u30 — deuren

20u — start gesprek

Vincent Scheltiens en Sven Tuytens in gesprek. Moderatie door Julie Van Bogaert.

20u45 — ruimte voor vragen

21u — tijd om te proosten en mogelijkheid tot signeren

22u — einde avond

Over het boek

In de jaren 30 van vorige eeuw liepen de politieke spanningen in België hoog op. Toen in Spanje in 1936 een militaire staatsgreep plaatsvond, gevolgd door een burgeroorlog, vertrokken uit ons land maar liefst 2.400 vrijwilligers om aan de kant van de democratisch verkozen Tweede Republiek (1931-1939) te strijden, eerst bij de milities in Baskenland en Catalonië, daarna bij de Internationale Brigaden. 300 Belgen keerden nooit terug van de oorlog der oorlogen tegen het internationaal fascisme. Een veertigtal landgenoten vocht samen met de conservatieve opstandelingen. België werd ook een belangrijk land in de illegale wapenhandel naar Spanje en onthaalde 5.000 kinderen uit belaagde republikeinse zones.

Op de zege van Franco volgde een dictatuur die bijna vier decennia standhield en de vrije loop liet aan kleptocraten en corrupten waarvan ook Belgische ondernemers en aandeelhouders het slachtoffer werden.

In Spaanse loopgraven biedt een overzicht van de Belgische betrokkenheid in een conflict waar in andere landen zoveel meer over werd geschreven: de voorbode van een nieuwe wereldoorlog, met Belgische Spanje-veteranen die in eigen land verzetsstrijders werden.

Over de auteurs

Vincent Scheltiens Ortigosa (1962) is doctor in de geschiedenis, als postdoctoraal onderzoeker verbonden aan het Power in History-Centre for Political History van de Universiteit Antwerpen waar hij ook gastprofessor is. Hij schrijft over nationalisme en rechtsradicalisme, politieke geschiedenis van België, de geschiedenis van de linkerzijde en de hedendaagse geschiedenis van Spanje. Bij Ersberg publiceerde hij eerder Onvoltooid verleden, over de erfenis van Franco en het francquisme in het hedendaagse Spanje.

Sven Tuytens (1967) is sinds 2010 buitenlandcorrespondent voor de VRT in Madrid. Hij werkt ook voor de NOS en schreef verschillende boeken en artikels over de Spaanse Burgeroorlog, waaronder Las Mamás belgas en Groeten uit Spanje.

Conferentie met als gast Jan Willem Stutje. Een gesprek onder leiding van Widukind De Ridder

Het CegeSoma en de vzw Vrienden van het CegeSoma hebben het genoegen u uit te nodigen op 20 mei 2026 voor een conferentie-debat gewijd aan het boek van Jan Willem Stutje, getiteld ‘Folterfabriek Buchenwald. Overleven en collaboreren in een Duits concentratiekamp’.

In dit werk verkent Jan Willem Stutje wat Primo Levi de “grijze zone” noemde: de ambigue ruimte tussen slachtoffers en daders, waarin het systeem van machtsdelegatie binnen de nazi-concentratie- en vernietigingskampen zich afspeelt. Deze problematiek, die in het Nederlandstalige gebied weinig aan bod kwam sinds het baanbrekende werk van Gie van den Berghe uit 1987 (Met de dood voor ogen), wordt hier onderzocht aan de hand van een emblematisch geval: Buchenwald.

Vanaf 1942, in de context van de totale oorlog en de oorlogseconomie, geven de nazi-autoriteiten steeds vaker de voorkeur aan zogenaamde “rode” politieke gevangenen boven “groene” gevangenen van gemeen recht. Sommigen van hen krijgen verantwoordelijkheden op het vlak van toezicht en administratie en kunnen zo rechtstreeks invloed uitoefenen op het lot van hun medegevangenen, soms zelfs op hun overlevingskansen.

Via zijn analyse van het kaposysteem brengt Jan Willem Stutje de machtsverhoudingen, politieke breuklijnen en morele dilemma’s binnen het kamp aan het licht. Hij toont ook hoe de SS gebruik maakte van het politieke prestige, de militante tradities en de organisatorische discipline van de arbeidersbeweging om het kampuniversum te structureren en te controleren. Zijn onderzoek behandelt op directe wijze de selectieprocessen, de bescherming van bepaalde kaderleden, hun toewijzing aan minder zware commando’s of hun opname in de ziekenboeg, en stelt tegelijk vragen bij de vage grenzen tussen overleven, dominantie en collaboratie.

Tijdens deze bijeenkomst van Publieksgeschiedenis zal de auteur in gesprek gaan met Widukind De Ridder en proberen antwoorden te formuleren op een aantal belangrijke vragen. Voor welke uitdagingen staat het onderzoek naar concentratiekampen en hun publieke herinnering vandaag? Hoe kunnen we de “grijze zone” begrijpen? Hoe moeten we de rol van communistische gevangenen-functionarissen in de interne organisatie van Buchenwald interpreteren? Kunnen deze inzichten worden doorgetrokken naar andere kampen? In welke mate laten naoorlogse getuigenissen toe om de subtiliteit van de machtsverhoudingen binnen het kamp te reconstrueren? Wat onthullen de concurrerende herinneringen aan Buchenwald over het politieke gebruik van het verleden, van de onmiddellijke naoorlogse periode tot aan de Koude Oorlog?

Door de geschiedenis van de arbeidersbeweging centraal te stellen in zijn analyse, slaagt Stutje erin de geschiedenis van de concentratiekampen uit haar relatieve isolement te halen en te verbinden met veel bredere debatten over de opkomst van het fascisme in de jaren 1930 en het ontstaan van de sociale en politieke orde van de naoorlogse periode.

Praktisch

Waar: Conferentiezaal van het CegeSoma, Luchtvaartsquare 29 – 1070 Brussel
Wanneer: Woensdag 20 mei 2026 (14u00 – 15u30)
Inschrijving verplicht: isabelle.ponteville@arch.be of 02.556.92.11
Bijdrage: € 5,00 (ter plaatse te betalen)

Meer informatie hier

Op zaterdag 11 april opent “Regards Pluriels : L’art belge et l’utopie communiste au XXème siècle” in het Museum voor Schone Kunsten te Bergen (Mons). In deze tentoonstelling zijn  verschillende kunstwerken en archiefstukken uit de collecties van DACOB/CArCoB te zien.

Aan de hand van meer dan 60 kunstwerken, affiches en tijdsdocumenten verkent de expo de diverse picturale vormen en tendensen van Belgische kunstenaars die dicht bij de communistische utopie stonden, ermee sympathiseerden of erdoor beïnvloed werden.  

Sommige artiesten wilden dat hun werken een engagement weerspiegelden dat voor iedereen onmiddellijk zichtbaar was. Anderen waren daarentegen subtieler, poëtischer of kritischer. De enorme diversiteit aan werken in deze expo weerlegt net het idee dat het communisme aan één enkele esthetische oriëntatie gebonden zou zijn.

Ter gelegenheid van "Regards Pluriels" verschijnt,  naast de bezoekersgids en tentoonstellingscatalogus, een wetenschappelijk publicatie onder gezamenlijke redactie van Anne Morelli en Paul Aron. 

Onze collega van CarCoB, François Belot, schreef hiervoor een artikel over het culturele beleid van de KPB met focus op de activiteiten van de 'culturele commissie' (1951-1953).

Meer informatie over de tentoonstelling hier

De onderzoeksarchieven van José Gotovitch (1940 - 2024) werden onlangs ontsloten. Er is een gedetailleerde stortingslijst beschikbaar in onze leeszaal. Zijn archief weerspiegelt zijn eigen politieke engagement, zijn carrière als onderzoeker en dat van professor aan de ULB en directeur van het CEGESOMA. 

Het archief is een uniek instrument voor historisch onderzoek naar de KPB en België tijdens WOII. Het bevat o.a. “nieuwe” archieven uit Moskou (IML, RGASPI) over de Internationale Rode Hulp (IRH/SRI), l'Unité, stukken betreffende WOII en diverse verzetsorganisaties, anticommunisme (SEPES/CILACC), stukken i.v.m. de Spaanse burgeroorlog, de communistische jeugdorganisaties …

Bijzonder zijn de 1300 biografische dossiers die José Gotovitch aanlegde van en over communistische militanten. Deze dossiers zijn een aanvulling op de bestaande archieven van de Politieke Controle Commissie (PCC/CCP) en bevatten archiefmateriaal uit Moskou, gemeentearchieven, gerechtelijke politie, correspondentie, transcripties van interviews. Het is een nieuwe en essentiële bron voor onderzoek naar communistische militanten en de Kommunistische Partij van België in het algemeen.

Al deze dossiers en archieven kunnen in onze leeszaal geconsulteerd worden mits afspraak. Contacteer ons hier

Nog tot 7 februari 2026 loopt in de galerie Sala Parés te Barcelona de tentoonstelling “Figuraciones entre guerras 1914-1945”.  Uit onze collectie worden de uitgave “Viva Octubre. Dessins sur la Révolution Espagnole.” van Helios Goméz en hun originele drukblokken tentoongesteld. 

Tussen 5 en 19 oktober 1934 vond in Spanje tijdens de Tweede Republiek een revolutionaire algemene staking plaats, bekend als de “Revolutie van Asturië.  De opstand accentueerde zich in Asturië. Na twee weken werd de opstand – o.l.v. anarchisten, communisten en socialisten – gewelddadig neergeslagen door de Spaanse marine en het Spaanse republikeinse leger, dat voornamelijk uit koloniale troepen uit Spaans Marokko bestond. De Asturische revolte wordt dan ook als een voorloper van de Spaanse Burgeroorlog gezien. 

Helios Gómez (Sevilla 1905 – Barcelona 1956) – kunstenaar, dichter en illustrator van affiches uit de burgeroorlog – nam deel aan de opstand  en belandde daardoor in de gevangenis op het schip “Uruguay” in de haven van Barcelona. Tijdens zijn opsluiting maakte hij een reeks tekeningen  geïnspireerd door de gebeurtenissen die het jaar daarop in Brussel onder de titel “¡Viva Octubre!” werden gepubliceerd.

Lees hier meer over de tentoonstelling in Sala Parés

We vernemen het trieste nieuws dat Eddy Poncelet onverwacht is overleden. Wij wensen de familie veel sterkte in deze moeilijke tijd.

Eddy Poncelet is geboren in Oostende op 4 augustus 1927. Tijdens de oorlog verhuist zijn familie in 1942 van Oostende naar Brugge. In het atheneum te Brugge zit Eddy in hetzelfde jaar van Marc Braet, die contacten heeft met de Revolutionaire Volksjeugd. In de nasleep van de oorlog wordt Eddy lid van de Volksjeugd te Brugge en richt samen met Gaston Desnerck een afdeling op in Oostende. In 1948 wordt hij lid van de KPB en werkt hij in de boekenhandel van zijn jeugdvriend en communistisch militant, Mathieu Corman.

Zijn militaire dienst doet Eddy Poncelet bij de Zeemacht. Hij organiseert er onder meer een manifestatie tegen de verlenging van de legerdienst tot 24 maanden en wordt door de Krijgsraad tot één maand gevangenis veroordeeld. Nog tijdens zijn militaire dienst wordt hij in 1951 verkozen tot het Centraal Comité van de KPB.

Na zijn legerdienst wordt hij werkzaam op het nationaal secretariaat van de Volksjeugd. Hij is tevens lid van het bestuur van de KP Oostende maar is vooral actief in de Volksjeugd en later de Kommunistische Jeugd. Door zijn grondige kennis van het Frans militeert hij ook bij de jeugdafdelingen te Henegouwen.

In deze periode neemt Eddy deel aan de congressen van de Wereldfederatie van de Democratische Jeugd (FMJD) en diverse jeugdfestivals. In 1953 werkt hij gedurende zes maanden voor de FMJD te Boedapest waar hij nauwe banden met Aziatische en Afrikaanse militanten legt.

Een  kantelmoment is de wereldtentoonstelling te Brussel in 1958. De jongeren van de communistische jeugd ontmoeten er hun Congolese tegenhangers waaronder Patrice Lumumba. Poncelet zal in de nasleep van deze samenkomsten contacten onderhouden met o.a. Antoine Tshimanga: syndicalist en verantwoordelijke van een “communistische” Congolese jeugdbeweging; Pierre Mulele: de minister van onderwijs en kunsten en Anicet Kashamura:  verantwoordelijke van de Jeunesse populaire africaine. In september 1960 is Eddy in Léopoldville (Kinshasa) waar hij Albert De Coninck en Jean Terfve zal opwachten om hen voor te stellen aan de Congolese kennissen. Na de val en de moord, op Lumumba vertoeft Poncelet in Caïro waar hij Pierre Mulele bijstaat. In maart 1961 gaan Poncelet en Mulele naar Moskou om er financiële en materiële bijstand te vragen voor de nieuwe regering van Antoine Gizenga in Stanleyville (Kisangani).

Reeds begin de jaren zestig vindt Eddy dat de afstand qua leeftijd te groot is t.o.v. de jongeren voor wie de organisatie bedoeld is en dat het tijd wordt voor een grondige vernieuwing van het nationaal bureau van de Jeugd. Hij wordt aangesteld als directeur van TRACOSA – een NV die de handelsrelaties met communistische landen verzorgde - en bouwt 4 jaar later de sector van het volkstoerisme uit. Eerst op vrijwillige basis, naderhand als bestendig secretaris. Volkstoerisme behelst niet enkel een reisagentschap maar baat tevens verschillende campings en jeugdhuizen uit. Eddy Poncelet wordt tevens bestuurder bij International Social Tourism Organisation (ISTO).

Tussen 1975 en 1977 wordt te Oostende de vzw 'Het Baken' opgericht om een lokaal in de Fortuinstraat uit te baten en er politieke en culturele activiteiten te organiseren. Hierin speelt Eddy opnieuw een belangrijke rol. Vandaag is dit lokaal een complex van sociale woningen dat dezelfde naam draagt.

Alhoewel Eddy Poncelet er zelf geen functies had, zorgt hij ervoor dat de archieven van de Oostendse Volkshogeschool mede opgericht door zijn jeugdvriend Bob Wolstyn en André De Smet alsook de archieven van het marxistische Centrum voor Volksopvoeding (later het Centrum Bob Claessens) bij DACOB bewaard worden. 

Ook zijn persoonlijk archief schonk hij aan DACOB waarvan hij tevens bestuurslid was. 

DACOB neemt deel aan het project de 'Laatste Woorden'. 

De VUB-leerstoel Sporen van het Verzet en vzw Helden van het Verzet lanceren het citizen science project ‘Laatste woorden’. Het project wil zo veel mogelijk afscheidsbrieven inzamelen van de 1.500 Belgische verzetsmensen die tijdens WOII geëxecuteerd werden. 

De ingezamelde afscheidsbrieven worden gedigitaliseerd, getranscribeerd, geanalyseerd, vertaald (in Nederland, Frans en Engels) en voor het ruime publiek ontsloten. Dany Neudt: ‘In de loop van 2026 zal het erfgoedproject ‘Laatste woorden’ uitmonden in een interactieve website, een publicatie en een rondreizende tentoonstelling. Men zal als het ware in het leven van de verzetsmensen kunnen duiken.

Lees meer hier

DACOB is een partner van het Oorlogsdagboekenproject van Archiefpunt. 

Archiefpunt streeft ernaar zoveel mogelijk oorlogsdagboeken uit de Tweede Wereldoorlog te verzamelen. Waarom? Deze historische documenten bieden niet alleen een boeiende, intieme kijk op het verleden, maar zijn door hun herkenbaarheid van het alledaagse ook waardevol voor het brede publiek. In samenwerking met onze partners zijn we actief bezig met het registreren en behouden van deze belangrijke getuigenissen.

Ontdek meer hier